دیپلماسی آب و حکمرانی منابع: ارزیابی کارآمدی سیاست‌خارجی ایران در مناقشه حقابه هیرمند با طالبان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری مطالعات بریتانیا، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22103/jogapp.2026.26551.1015

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی کارآمدی سیاست‌خارجی ایران در مناقشه هیدروپلتیکی حقابه هیرمند با طالبان پرداخته و با رویکرد تحلیلی-پژوهشی، تعامل میان دیپلماسی آب و حکمرانی عمومی را ارزیابی می‌کند. اهمیت این پژوهش از آن جهت است که حکمرانی منابع آب فرامرزی نه تنها پیامدهای زیست‌محیطی و معیشتی دارد، بلکه می‌تواند امنیت مرزی، مهاجرت‌های محلی و ثبات منطقه‌ای را تحت تأثیر قرار دهد. با توجه به تحولات تاریخی معاهده ۱۹۷۳ هیرمند و تغییرات پس از تسلط طالبان بر افغانستان در ۲۰۲۱، سوال اصلی پژوهش عنوان میدارد سیاست‌خارجی ایران تا چه حد توانسته‌ امنیت آب سیستان را تضمین، تنش‌های مرزی را مدیریت و دیپلماسی آب را به نتایج ملموس تبدیل نمایند. روش پژوهش بر تحلیل محتوای اسنادی و مطالعه مقالات، کتب و گزارش‌های اندیشکده‌ای مبتنی است تا ضمن بررسی داده‌های تاریخی و معاصر، آثار سیاست‌های ایران بر اجرا و تفسیر معاهده هیرمند و شرایط زیست‌محیطی و اجتماعی منطقه تحلیل شود. یافته‌ها نشان می‌دهند که سیاست‌خارجی ایران در دهه اخیر، هرچند توانسته‌ کانال‌های دیپلماسی و گفت‌وگوهای فنی را حفظ و از تشدید بحران مرزی جلوگیری نمایند، اما اجرای کامل معاهده و تأمین پایدار حقابه تا سال‌های اخیر محقق نشده است. همچنین، تحولات ژئوپلتیکی پس از درگیری طالبان و پاکستان در 2025 فرصت‌هایی برای افزایش اهرم‌های دیپلماسی فراهم کرده است، با این حال بدون هماهنگی میان دیپلماسی، سیاست‌های داخلی و حکمرانی پایدار، اثرگذاری محدود باقی مانده است. نتایج حاکی از آن است که کارآمدی سیاست‌های ایران در مناقشه هیرمند، تحت تأثیر عوامل نهادی و محیطی، محدود بوده و نیازمند راهبردهای یکپارچه و چندسطحی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

Anshumali, Pandey, R. K., Gupta, R. K. & Kumar, S. (2023). Morphometric delineation of administrative boundaries and classification of threatened categories of small watersheds in transboundary rivers. Sci. Rep. 13, 1–9. https://www.nature.com/articles/s41598-023-28913-5
Arfa, A., Ayyoubzadeh, S.A., Shafizadeh-Moghadam, H. (2025). Transboundary hydropolitical conflicts and their impact on river morphology and environmental degradation in the Hirmand Basin, West Asia. Sci Rep 15, 2754. https://doi.org/10.1038/s41598-024-84501-1
Atlantic Council Report. (2016). Water Dispute Escalating between Iran and Afghanistan. https://www.atlanticcouncil.org/wp-content/uploads/2016/09/Water_Dispute_Escalating_between_Iran_and_Afghanistan_web_0830.pdf
Atlantic Council Report. (2023). Iran and Afghanistan are feuding over the Helmand River. The water wars show no signs of abating. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/iran-afghanistan-taliban-water-helmand/
Britannica. (2025). Afghanistan-Pakistan Conflict (2025). https://www.britannica.com/topic/Afghanistan-Pakistan-Conflict-2025
Climet Diplomacy. (2025). Transboundary Water Disputes between Afghanistan and Iran. https://climate-diplomacy.org/case-studies/transboundary-water-disputes-between-afghanistan-and-iran
CSCR Institute. (2024). Assessing the Helmand River Dispute. https://cscr.pk/explore/themes/politics-governance/assessing-the-helmand-river-dispute/
Iramcenter.org. (2025). Hirmand River Map. https://iramcenter.org/en/background-of-irans-sensitivity-regarding-the-hirmand-river_en-2383
Loodin, N; Eckstein, G; Singh, V; Sanchez, R. (2023). Assessment of the Trust Crisis between Upstream and Downstream States of the Helmand River Basin (1973–2022): A Half-Century of Optimism or Cynicism? American Chemical Society Journal. Volume: 3. Issue: 6. https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acsestwater.2c00428
Nagheeby, M. (2023). The Worst or the Best Treaty? Analysing the Equitable and Reasonable Utilization Principle in the Legal Arrangements of the Helmand River. Asian Journal of International Law. Volume 14. Issue 1, January 2024, pp. 25 – 44. DOI: https://doi.org/10.1017/S2044251323000395
Nama, A. H., Maatooq, J. S. & Abbas, A. S. (2022). Review and state of the art for the hydro-morphological modeling of transboundary rivers, Tigris River as a case study. Arab. J. Geosci. 15, 1–21. https://www.researchgate.net/publication/360823529_Review_and_state_of_the_art_for_the_hydro-morphological_modeling_of_transboundary_rivers_Tigris_River_as_a_case_study
Nevermann, H; Madani, K; Zampieri, M; Hoteit, I; Shokri, N. (2025). Struggling over water, losing it through evaporation: The case of Afghanistan and Iran. Journal of Environmental Management. Volume 375. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301479725002956
Ostrom, E. (2002). Chapter 24 Common-pool resources and institutions: Toward a revised theory. Handbook of Agricultural Economics. Volume 2, Part A. https://www.sciencedirect.com/science/chapter/handbook/abs/pii/S1574007202100065
Shirani Bidabadi, F; Afshari, L. (2020). Human Right to Water in the Helmand Basin: Setting a Path for the Conflict Settlement between Afghanistan and Iran. Utrecht University Journal. Volume: 16 Issue: 2. https://utrechtlawreview.org/articles/10.36633/ulr.566
Special Euracia Institute. (2025). Water, Security, and Cooperation: Iran and Afghanistan Address the Helmand River Dispute. https://www.specialeurasia.com/2025/01/30/helmand-river-iran-afghanistan/
Teillet, L; Shariati, A. (2023). The Helmand River Dispute: International Legal Perspectives on the Afghan-Iranian Border Conflict. In association with the International Commission of Jurists. Issue: 2. https://opiniojuris.org/2023/07/19/the-helmand-river-dispute-international-legal-perspectives-on-the-afghan-iranian-border-conflict
The Global Economy. (2025). Afghanistan: Electricity consumption. https://www.theglobaleconomy.com/Afghanistan/electricity_consumption/
Tomer, J. (2019). Elinor Ostrom and common pool resources. Real-World Economics Review Blog. https://rwer.wordpress.com/2019/07/16/elinor-ostrom-and-common-pool-resources/
United States Institute of Peace. (2023). Iran and Afghanistan Clash over Water Rights. https://iranprimer.usip.org/blog/2023/may/30/iran-and-afghanistan-clash-over-water-rights
حکمرانی و سیاستگذاری عمومی
دوره 1، شماره 1 - شماره پیاپی 1
شماره اول بهار و تابستان ۱۴۰۴
مهر 1404

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار